WYROK TRYBUNAŁU (dziewiąta izba)
z dnia 10 września 2026 r.(*)
Odesłanie prejudycjalne – Ochrona konsumentów – Dyrektywa 93/13/EWG – Nieuczciwe warunki w umowach konsumenckich – Artykuł 6 ust. 1 i art. 7 ust. 1 – Umowa kredytu hipotecznego denominowanego do waluty obcej i zawierająca nieuczciwe warunki – Skutki stwierdzenia nieuczciwego charakteru warunku – Nieważność umowy – Powództwo konsumenta o zwrot kwot wpłaconych z tytułu umowy – Wierzytelność przedsiębiorcy odpowiadająca kwocie pożyczonego kapitału – Orzecznictwo krajowe przewidujące potrącenie z urzędu wzajemnych wierzytelności stron nieważnej umowy – Orzecznictwo krajowe przewidujące powstanie dwóch niezależnych wierzytelności restytucyjnych – Odstraszający skutek zakazu stosowania nieuczciwych warunków umownych
W sprawie C‑510/25 [Adazik](i)
mającej za przedmiot wniosek o wydanie, na podstawie art. 267 TFUE, orzeczenia w trybie prejudycjalnym, złożony przez Sąd Okręgowy w Warszawie (Polska) postanowieniem z dnia 28 lipca 2025 r., które wpłynęło do Trybunału w tym samym dniu, w postępowaniu:
T.Z.,
D.Z.
przeciwko
Bank S.A.,
TRYBUNAŁ (dziewiąta izba),
w składzie: M. Condinanzi, prezes izby, R. Frendo (sprawozdawczyni) i A. Kornezov, sędziowie,
rzecznik generalny: R. Norkus,
sekretarz: A. Calot Escobar,
uwzględniając pisemny etap postępowania,
rozważywszy uwagi, które przedstawili:
– w imieniu T.Z. i D.Z. – R. Górski, radca prawny,
– w imieniu Bank S.A. –P. Haiduk, B. Miąskiewicz i M. Romanowski, adwokaci oraz A. Cudna-Wagner, radca prawny,
– w imieniu rządu polskiego – B. Majczyna, w charakterze pełnomocnika,
– w imieniu Komisji Europejskiej – M. Brauhoff i P. Kienapfel, w charakterze pełnomocników,
podjąwszy, po zapoznaniu się ze stanowiskiem rzecznika generalnego, decyzję o rozstrzygnięciu sprawy bez opinii,
wydaje następujący
Wyrok
1 Wniosek o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym dotyczy wykładni art. 6 ust. 1 i art. 7 ust. 1 dyrektywy Rady 93/13/EWG z dnia 5 kwietnia 1993 r. w sprawie nieuczciwych warunków w umowach konsumenckich (Dz.U. 1993, L 95, s. 29).
2 Wniosek ten został złożony w ramach sporu pomiędzy T.Z. i D.Z., dwoma konsumentami (zwanymi dalej łącznie „kredytobiorcami”) a spółką Bank S.A. (zwaną dalej „Bankiem”), w przedmiocie zwrotu wpłat dokonanych na rzecz Banku w wykonaniu umowy kredytu hipotecznego, która stała się nieważna ze względu na zamieszczenie w niej nieuczciwych warunków.
Ramy prawne
Prawo Unii
3 Zgodnie z brzmieniem motywu dwudziestego czwartego dyrektywy 93/13:
„sądy i organy administracyjne państw członkowskich muszą mieć do swojej dyspozycji stosowne i skuteczne środki zapobiegające stałemu stosowaniu nieuczciwych warunków w umowach konsumenckich”.
4 Artykuł 6 ust. 1 dyrektywy 93/13 stanowi:
„Państwa członkowskie stanowią, że na mocy prawa krajowego nieuczciwe warunki w umowach zawieranych przez sprzedawców lub dostawców [przedsiębiorców] z konsumentami nie będą wiążące dla konsumenta, a umowa w pozostałej części będzie nadal obowiązywała strony, jeżeli jest to możliwe po wyłączeniu z niej nieuczciwych warunków”.
5 Zgodnie z brzmieniem art. 7 ust. 1 wspomnianej dyrektywy:
„Zarówno w interesie konsumentów, jak i konkurentów państwa członkowskie zapewnią stosowne i skuteczne środki mające na celu zapobieganie stałemu stosowaniu nieuczciwych warunków w umowach zawieranych przez sprzedawców i dostawców [przedsiębiorców] z konsumentami”.
Prawo polskie
6 Artykuł 405 ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny (Dz.U. z 1964 r., nr 16, poz. 93), w brzmieniu mającym zastosowanie do sporu w postępowaniu głównym (zwanej dalej „Kodeksem cywilnym”), stanowi:
„Kto bez podstawy prawnej uzyskał korzyść majątkową kosztem innej osoby, obowiązany jest do wydania korzyści w naturze, a gdyby to nie było możliwe, do zwrotu jej wartości”.
7 Artykuł 410 tego kodeksu przewiduje:
„§ 1. Przepisy artykułów poprzedzających stosuje się w szczególności do świadczenia nienależnego.
§ 2. Świadczenie jest nienależne, jeżeli ten, kto je spełnił, nie był w ogóle zobowiązany lub nie był zobowiązany względem osoby, której świadczył, albo jeżeli podstawa świadczenia odpadła lub zamierzony cel świadczenia nie został osiągnięty, albo jeżeli czynność prawna zobowiązująca do świadczenia była nieważna i nie stała się ważna po spełnieniu świadczenia”.
8 Artykuł 455 rzeczonego kodeksu brzmi następująco:
„Jeżeli termin spełnienia świadczenia nie jest oznaczony ani nie wynika z właściwości zobowiązania, świadczenie powinno być spełnione niezwłocznie po wezwaniu dłużnika do wykonania”.
9 Zgodnie z art. 498 §§ 1 i 2 tego kodeksu:
„§ 1. Gdy dwie osoby są jednocześnie względem siebie dłużnikami i wierzycielami, każda z nich może potrącić swoją wierzytelność z wierzytelności drugiej strony, jeżeli przedmiotem obu wierzytelności są pieniądze lub rzeczy tej samej jakości oznaczone tylko co do gatunku, a obie wierzytelności są wymagalne i mogą być dochodzone przed sądem lub przed innym organem państwowym.
§ 2. Wskutek potrącenia obie wierzytelności umarzają się nawzajem do wysokości wierzytelności niższej”.
10 Artykuł 499 Kodeksu cywilnego stanowi:
„Potrącenia dokonywa się przez oświadczenie złożone drugiej stronie. Oświadczenie ma moc wsteczną od chwili, kiedy potrącenie stało się możliwe”.
Postępowanie główne i pytania prejudycjalne
11 W dniu 30 września 2005 r. kredytobiorcy zawarli z Bankiem umowę kredytu hipotecznego denominowanego we frankach szwajcarskich (CHF), na mocy której bank wypłacił im w dniu 26 października 2005 r. kwotę 229 685,50 PLN (złotych polskich, około 54 275 EUR) (zwaną dalej „rozpatrywaną umową”).
12 Z tytułu wykonania tej umowy kredytobiorcy dokonali na rzecz Banku przelewów zarówno w złotych polskich, jak i we frankach szwajcarskich. Łączna zapłacona Bankowi kwota wynosi 296 613,33 PLN (około 70 000 EUR) i 50 579,63 CHF (około 55 800 EUR).
13 W dniu 29 listopada 2021 r. kredytobiorcy, uznawszy wspomnianą umowę za nieważną z powodu zamieszczonych w niej nieuczciwych warunków, wystąpili do Sądu Okręgowego w Warszawie (Polska), który jest sądem odsyłającym, z wnioskiem o wezwanie Banku na rozprawę w celu ugodowego rozstrzygnięcia sporu, przy czym zażądali oni zwrotu wpłat dokonanych w wykonaniu tej umowy. W dniu 22 lutego 2022 r. odbyła się rozprawa przed tym sądem, jednakże nie doszło do zawarcia ugody.
14 W następstwie niepowodzenia próby ugodowej kredytobiorcy wnieśli do sądu odsyłającego o zobowiązanie Banku do zwrócenia im części wpłat, których dokonali na jego rzecz, także tych dokonanych w okresie, w którym kwota ich skumulowanych płatności nie przekroczyła jeszcze kwoty pożyczonego kapitału. W tym kontekście podnieśli oni, że ich roszczenie o zwrot kwot nienależnie pobranych przez Bank stało się wymagalne w dniu 23 lutego 2022 r., a mianowicie następnego dnia po rozprawie, o której mowa w poprzednim punkcie, która stanowiła de facto wezwanie Banku do zapłaty w rozumieniu art. 455 Kodeksu cywilnego, będące podstawą żądania zapłaty odsetek.
15 Bank wniósł o oddalenie powództwa kredytobiorców i o zasądzenie od nich na jego rzecz kosztów postępowania, podnosząc w szczególności, że rozpatrywana umowa jest ważna w świetle prawa.
16 Sąd odsyłający wyjaśnia, że kwestia rozliczenia wzajemnych wierzytelności stron umowy kredytu hipotecznego uznanej za nieważną stała się przedmiotem dwóch linii orzeczniczych w Polsce: jednej – opartej na „teorii dwóch kondykcji”, drugiej – opartej na „teorii salda”.
17 Sąd ten uściśla, że z jednej strony zgodnie z teorią dwóch kondykcji, na podstawie art. 405 w związku z art. 410 Kodeksu cywilnego, każdej ze stron takiej umowy przysługuje roszczenie o zwrot spełnionych świadczeń, które należy uznać za nienależne. Uprawnienie to istnieje niezależnie od tego, czy i w jakim zakresie strona jest jednocześnie dłużnikiem drugiej strony z tytułu zwrotu nienależnie otrzymanego świadczenia.
18 Z drugiej strony zgodnie z teorią salda w następstwie ustalenia nieważności umowy zawartej między konsumentem a przedsiębiorcą, świadczenia pieniężne konsumenta należy uznać za należne dopiero od momentu, gdy ich łączna kwota przekracza kwotę pożyczonego przez przedsiębiorcę kapitału. Teoria ta oznaczałaby, że sąd dokonuje z urzędu potrącenia wzajemnych roszczeń stron do wysokości wierzytelności niższej, bez potrzeby odrębnego oświadczenia strony o potrąceniu. Na podstawie wspomnianej teorii istnieje zatem jedno roszczenie przysługujące tej stronie umowy, która miała wierzytelność na kwotę przewyższającą kwotę wierzytelności drugiej strony.
19 Sąd odsyłający wyjaśnia, że Sąd Najwyższy (Polska) od 2019 r. opowiada się za stosowaniem teorii dwóch kondykcji, w szczególności ze względu na brak podstawy prawnej teorii salda na gruncie prawa polskiego. Jednakże w następstwie wyroku Trybunału z dnia 19 czerwca 2025 r., Lubreczlik (C‑396/24, EU:C:2025:460), w niektórych orzeczeniach Sądu Najwyższego uznano, że art. 6 ust. 1 dyrektywy 93/13 uzasadnia stosowanie teorii salda.
20 Sąd odsyłający wskazuje, że w niniejszym przypadku stosowanie teorii salda pozbawiłoby kredytobiorców prawa dochodzenia zwrotu zarówno wpłat dokonanych na rzecz Banku w okresie, w którym kumulacja tych kwot pozostawała niższa od kwoty pożyczonego kapitału, jak i odsetek od wspomnianych kwot. Ponadto sąd ten uściśla, że z uwagi na to, iż, jak wynika z pkt 12 niniejszego wyroku, kredytobiorcy dokonali na rzecz Banku wpłat w dwóch różnych walutach, nie są w stanie wskazać, w którym momencie pożyczony kapitał został całkowicie spłacony.
21 W ujęciu bardziej ogólnym sąd odsyłający stoi na stanowisku, że teoria salda może prowadzić do negatywnych z perspektywy konsumentów konsekwencji na korzyść banków. Tym samym uważa on, że teoria ta jest sprzeczna z celami dyrektywy 93/13, a w rezultacie trudna do pogodzenia z prawem unijnym.
22 Jednak sąd ten wyjaśnia, że część polskiego orzecznictwa interpretuje wyrok z dnia 19 czerwca 2025 r., Lubreczlik (C‑396/24, EU:C:2025:460), w ten sposób, iż Trybunał uznał, że wzajemne wierzytelności stron umowy kredytu uznanej za nieważną powinny być kompensowane z urzędu w oparciu o teorię salda.
23 Sąd odsyłający ma wątpliwości, czy tego rodzaju interpretacja jest prawidłowa. Z jednej strony we wspomnianym wyroku Trybunał nie stwierdził bowiem wyraźnie, że teoria dwóch kondykcji jest sprzeczna z dyrektywą 93/13. Z drugiej strony, z wyroków: z dnia 25 listopada 2020 r., Banca B. (C‑269/19, EU:C:2020:954), a także z dnia 16 marca 2023 r., M.B. i in. (Skutki unieważnienia umowy) (C‑6/22, EU:C:2023:216), wynika, że w wypadku unieważnienia umowy zawartej między konsumentem a przedsiębiorcą ze względu na nieuczciwy charakter niektórych jej warunków, do państw członkowskich należy uregulowanie, w drodze ich prawa krajowego, skutków tego unieważnienia, z poszanowaniem ochrony przyznanej konsumentowi przez tę dyrektywę, w szczególności poprzez zagwarantowanie przywrócenia sytuacji prawnej i faktycznej, w jakiej konsument znajdowałby się w braku takiego nieuczciwego warunku.
24 W tych okolicznościach Sąd Okręgowy w Warszawie postanowił zawiesić postępowanie i zwrócić się do Trybunału z następującymi pytaniami prejudycjalnymi:
„1) Czy art. 6 ust. 1 w związku z art. 7 ust. 1 dyrektywy [93/13] należy interpretować w ten sposób, że sprzeciwiają się one stosowaniu przy rozliczeniu stron nieważnej umowy kredytu rozwiązania, w którym roszczenie konsumenta o zwrot świadczeń spełnionych w wykonaniu takiej umowy jest z urzędu kompensowane przez sąd orzekający z roszczeniem banku o zwrot wypłaconego kapitału kredytu, co w rezultacie powoduje, że roszczenie konsumenta z powyższego tytułu powstaje dopiero w momencie, gdy suma jego świadczeń przekracza kwotę wypłaconego mu kapitału kredytu?
2) Czy art. 6 ust. 1 w związku z art. 7 ust. 1 dyrektywy [93/13] należy interpretować w ten sposób, że sprzeciwiają się one ograniczaniu prawa konsumenta do odsetek za opóźnienie od wszystkich świadczeń spełnionych przez niego na rzecz banku w wykonaniu nieważnej umowy kredytu? Ponadto czy przepisy te stoją na przeszkodzie takiej wykładni prawa krajowego, według której konsumentowi nie przysługują odsetki za opóźnienie od wszystkich świadczeń na rzecz banku spełnionych w wykonaniu nieważnej umowy kredytu?”.
W przedmiocie wniosku o zarządzenie otwarcia ustnego etapu postępowania
25 Pismem złożonym w sekretariacie Trybunału w dniu 24 kwietnia 2026 r. kredytobiorcy wnieśli o otwarcie ustnego etapu postępowania, podnosząc w szczególności konieczność, po pierwsze, ustosunkowania się do uwag na piśmie Komisji Europejskiej dotyczących braku znaczącej różnicy z ekonomicznego punktu widzenia między stosowaniem teorii salda a stosowaniem teorii dwóch kondykcji, i po drugie, dalszego wyjaśnienia negatywnych konsekwencji pierwszej z tych teorii, takiej jak zastosowana przez wiele polskich sądów, w szczególności w odniesieniu do kredytów spłacanych w walucie obcej.
26 W tym względzie należy zauważyć, że pomimo wniosków o przeprowadzenie rozprawy złożonych przez strony postępowania głównego, Trybunał zgodnie z art. 76 § 2 regulaminu postępowania, na wniosek sędziego sprawozdawcy i po zapoznaniu się ze stanowiskiem rzecznika generalnego, podjął decyzję o pominięciu rozprawy, gdyż w świetle uwag złożonych na etapie pisemnym postępowania uznał niniejszą sprawę za wyjaśnioną w stopniu wystarczającym do wydania orzeczenia.
27 Ponadto należy przypomnieć, że zgodnie z art. 83 regulaminu postępowania Trybunał może w każdej chwili, po zapoznaniu się ze stanowiskiem rzecznika generalnego, postanowić o otwarciu ustnego etapu postępowania lub o jego otwarciu na nowo, w szczególności jeśli uzna, że okoliczności zawisłej przed nim sprawy nie są wystarczająco wyjaśnione, lub jeśli po zamknięciu ustnego etapu postępowania strona przedstawiła nowy fakt mogący mieć decydujące znaczenie dla rozstrzygnięcia Trybunału, lub też jeśli sprawa ma zostać rozstrzygnięta na podstawie argumentu, który nie był przedmiotem dyskusji między stronami lub podmiotami określonymi w art. 23 statutu Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej.
28 W niniejszym przypadku Trybunał uznał, po zapoznaniu się ze stanowiskiem rzecznika generalnego, że nie występuje żadna z sytuacji, o których mowa w tym art. 83 i że żadna inna okoliczność nie uzasadnia otwarcia ustnego etapu postępowania.
29 Wniosek kredytobiorców należy zatem odrzucić.
W przedmiocie pytań prejudycjalnych
W przedmiocie dopuszczalności
30 Bank ma wątpliwości co do dopuszczalności zadanych pytań, ze względu na to, że odpowiedź na te pytania nie jest niezbędna dla rozstrzygnięcia sporu w postępowaniu głównym. Z jednej strony zastosowanie do tego sporu teorii salda pozwala bowiem kredytobiorcom na uzyskanie dochodzonych przez nich kwot wraz z umownymi odsetkami. Z drugiej strony sąd odsyłający nie może orzekać ultra petita.
31 W tym względzie należy przypomnieć, że zgodnie z utrwalonym orzecznictwem pytania dotyczące prawa Unii korzystają z domniemania posiadania znaczenia dla sprawy. Odmowa wydania przez Trybunał orzeczenia w przedmiocie zadanego przez sąd krajowy pytania złożonego przez sąd krajowy wniosku jest możliwa tylko wtedy, gdy jest oczywiste, że wykładnia prawa Unii, o którą wniesiono, nie ma żadnego związku ze stanem faktycznym lub z przedmiotem postępowania głównego, gdy problem jest natury hipotetycznej bądź gdy Trybunał nie dysponuje informacjami w zakresie stanu faktycznego lub prawnego niezbędnymi do udzielenia użytecznej odpowiedzi na postawione mu pytania (zob. wyroki: z dnia 7 września 1999 r., Beck i Bergdorf, C‑355/97, EU:C:1999:391, pkt 22; z dnia 11 grudnia 2025 r., Kuszycka, C‑767/24, EU:C:2025:962, pkt 34).
32 Ponadto z utrwalonego orzecznictwa wynika, że wyłącznie sąd odsyłający jest właściwy do ustalania i oceniania okoliczności faktycznych toczącego się przed nim sporu, jak również do interpretowania i stosowania prawa krajowego. Trybunał jest zobowiązany uwzględnić, zgodnie z podziałem kompetencji między nim a sądami krajowymi, stan faktyczny i prawny, w jaki wpisują się pytania prejudycjalne, w takiej postaci, w jakiej został on opisany w postanowieniu odsyłającym (wyrok z dnia 17 października 2024 r., NFŠ, C‑28/23, EU:C:2024:893, pkt 31 i przytoczone tam orzecznictwo).
33 Tymczasem w niniejszym przypadku z jednej strony bezsporne jest, że zadane pytania dotyczą wykładni przepisów prawa Unii, w związku z czym korzystają one z domniemania posiadania znaczenia dla sprawy. Z drugiej strony z wniosku o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym nie wynika, że w przypadku zastosowania teorii salda kredytobiorcy wygrają sprawę w zakresie wszystkich żądań, jak twierdzi Bank.
34 W konsekwencji pytania zadane w rozpatrywanym wniosku o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym są dopuszczalne.
Co do istoty
35 Poprzez pytania, które należy zbadać łącznie, sąd odsyłający dąży zasadniczo do ustalenia, czy art. 6 ust. 1 i art. 7 ust. 1 dyrektywy 93/13 należy interpretować w ten sposób, że stoją one na przeszkodzie takiej wykładni sądowej prawa krajowego, zgodnie z którą sąd rozpoznający wniesione przez konsumenta żądanie zwrotu wpłat dokonanych w wykonaniu umowy kredytu hipotecznego, która stała się nieważna ze względu na zawarte w niej nieuczciwe warunki, dokonuje z urzędu potrącenia wzajemnych wierzytelności konsumenta i przedsiębiorcy będących stronami tej umowy, skutkiem czego konsumentowi przysługuje wierzytelność jedynie w odniesieniu do kwoty wpłat dokonanych w wykonaniu umowy, która to kwota przekracza kwotę pożyczonego kapitału, oraz prawo do odsetek za opóźnienie od tej nadwyżki.
36 Zgodnie z art. 6 ust. 1 dyrektywy 93/13 państwa członkowskie stanowią, że na mocy prawa krajowego nieuczciwe warunki w umowach zawieranych przez przedsiębiorców z konsumentami nie będą wiążące dla konsumenta.
37 Ponadto, biorąc pod uwagę charakter i znaczenie interesu publicznego, jakim jest ochrona konsumentów znajdujących się w słabszej pozycji względem przedsiębiorców, dyrektywa ta zobowiązuje państwa członkowskie, co wynika z jej art. 7 ust. 1 w związku z jej motywem dwudziestym czwartym, do zapewnienia stosownych i skutecznych środków „mających na celu zapobieganie stałemu stosowaniu nieuczciwych warunków w umowach zawieranych przez sprzedawców i dostawców [przedsiębiorców] z konsumentami” (wyrok z dnia 22 stycznia 2026 r., Herchoski, C‑902/24, EU:C:2026:42, pkt 56 i przytoczone tam orzecznictwo).
38 Trybunał orzekł, że konsekwencje, jakie należy wyciągnąć ze stwierdzenia nieuczciwego charakteru warunku zamieszczonego w umowie zawartej między przedsiębiorcą a konsumentem, muszą umożliwiać osiągnięcie dwóch celów. Po pierwsze, sąd powinien czuwać nad tym, aby możliwe było przywrócenie równości stron umowy, której istnienie zostało podane w wątpliwość w wyniku stosowania nieuczciwego warunku wobec konsumenta. Po drugie, należy upewnić się, że przedsiębiorca zostanie zniechęcony do wprowadzania takich warunków w umowach oferowanych konsumentom. A zatem obowiązek wyłączenia przez sąd krajowy nieuczciwego warunku umownego nakazującego zapłatę kwot, które okazują się nienależne, wiąże się co do zasady z odpowiednim skutkiem restytucyjnym dotyczącym tych kwot (wyrok z dnia 27 listopada 2025 r., Gryczara, C‑746/24, EU:C:2025:925, pkt 45 i przytoczone tam orzecznictwo).
39 W zakresie, w jakim brak takiego skutku mógłby naruszać odstraszający skutek, jaki art. 6 ust. 1 dyrektywy 93/13 w związku z art. 7 ust. 1 tej dyrektywy zamierza przypisać stwierdzeniu nieuczciwego charakteru warunków zawartych w umowach zawieranych przez przedsiębiorcę z konsumentami, należy uznać podobny skutek restytucyjny, w sytuacji gdy nieuczciwy charakter warunków umowy zawartej między przedsiębiorcą a konsumentem powoduje nie tylko nieważność tych warunków, lecz również nieważność tej umowy w całości [wyrok z dnia 15 czerwca 2023 r., Bank M. (Skutki uznania umowy za nieważną), C‑520/21, EU:C:2023:478, pkt 66 i przytoczone tam orzecznictwo].
40 O ile Trybunał wielokrotnie określał już sposób, w jaki sąd krajowy powinien zapewnić ochronę praw, które konsumenci wywodzą z dyrektywy 93/13, o tyle co do zasady prawo Unii nie harmonizuje procedur mających zastosowanie do badania podnoszonego nieuczciwego charakteru warunku umownego ani konsekwencji, jakie należy wyciągnąć ze stwierdzenia takiego nieuczciwego charakteru. W braku stosownych uregulowań unijnych w tej dziedzinie właściwymi procedurami służącymi zapewnieniu ochrony konsumentów przewidzianej w tej dyrektywie są zatem – zgodnie z zasadą autonomii proceduralnej państw członkowskich – procedury ustanowione w wewnętrznym porządku prawnym tych państw. Niemniej jednak procedury te nie mogą być mniej korzystne od procedur dotyczących podobnych sytuacji o charakterze wewnętrznym (zasada równoważności) ani zorganizowane w taki sposób, by czyniły wykonywanie uprawnień przyznanych przez prawo Unii nadmiernie utrudnionym lub praktycznie niemożliwym (zasada skuteczności) (wyrok z dnia 11 grudnia 2025 r., Kuszycka, C‑767/24, EU:C:2025:962, pkt 44 i przytoczone tam orzecznictwo).
41 Z orzecznictwa przypomnianego w pkt 38–40 niniejszego wyroku wynika, że z zastrzeżeniem zapewnienia uwzględnienia skutków restytucyjnego i odstraszającego wymaganych do zastosowania dyrektywy 93/13 oraz zasad równoważności i skuteczności, państwo członkowskie może co do zasady swobodnie wybrać sposób, w jaki zamierza zapewnić ochronę konsumenta zgodnie z wymogami tej dyrektywy.
42 W konsekwencji wspomnianej dyrektywy nie można interpretować jako zobowiązującej polskie sądy, by przyznawały pierwszeństwo stosowaniu teorii salda lub teorii dwóch kondykcji, gdyż wybór w tym zakresie należy do tych sądów, pod warunkiem że zapewnią one konsumentowi w każdym wypadku ochronę gwarantowaną mu przez prawo Unii.
43 W wyroku z dnia 19 czerwca 2025 r., Lubreczlik (C‑396/24, EU:C:2025:460, pkt 44), na który powołał się sąd odsyłający, Trybunał wcale nie opowiedział się za jedną z dwóch rozpatrywanych teorii. Orzekł on jedynie, że art. 7 ust. 1 dyrektywy 93/13 należy interpretować w ten sposób, że stoi on na przeszkodzie orzecznictwu krajowemu, zgodnie z którym, w przypadku gdy warunek umowy kredytu uznany za nieuczciwy prowadzi do nieważności tej umowy, przedsiębiorca ma prawo żądać od konsumenta zwrotu całej nominalnej kwoty udzielonego kredytu, niezależnie od kwoty spłat dokonanych przez konsumenta w wykonaniu tej umowy i niezależnie od pozostałej do spłaty kwoty.
44 Następnie Trybunał wyjaśnił, że zasady wypracowane w wyroku z dnia 19 czerwca 2025 r., Lubreczlik (C‑396/24, EU:C:2025:460, pkt 44), nie stoją na przeszkodzie takiej wykładni właściwych przepisów prawa krajowego, która pozwala na doprowadzenie do sytuacji, gdy w następstwie potrącenia z inicjatywy przedsiębiorcy między jego wierzytelnością a wierzytelnością konsumenta, których odpowiednie kwoty nie są identyczne, jedynie strona, która pozostaje dłużnikiem kwoty niepokrytej jej własną wierzytelnością od drugiej strony, zostaje zobowiązana do zapłaty tej kwoty na rzecz tej drugiej strony (zob. podobnie wyrok z dnia 22 stycznia 2026 r., Herchoski, C‑902/24, EU:C:2026:42, pkt 61, 62). W takiej sytuacji brane są bowiem pod uwagę kwota spłat dokonanych przez konsumenta w wykonaniu nieważnej umowy i kwota pozostała do spłaty, w związku z czym konsument nie jest zobowiązany do zwrotu całej nominalnej kwoty otrzymanego kredytu.
45 W niniejszym przypadku sąd odsyłający zaznaczył, że stosowanie teorii salda oznacza, iż sąd dokonuje z urzędu potrącenia wzajemnych wierzytelności stron. Sąd uściślił, że polskie prawo nie przyznaje mu uprawnienia do dokonania tego rodzaju potrącenia, ponieważ prawo to przewiduje możliwość potrącenia wierzytelności jedynie z inicjatywy strony przy spełnieniu określonych warunków, w szczególności złożenia przez wierzyciela oświadczenia o potrąceniu.
46 W tym względzie z orzecznictwa wynika, że choć państwa członkowskie są zobowiązane do ustanowienia w swoim prawie krajowym przepisów proceduralnych pozwalających na zapewnienie poszanowania prawa do zwrotu, które dyrektywa 93/13 gwarantuje konsumentowi, to jednak nie wynika z tego co do zasady obowiązek realizacji tego prawa do zwrotu poprzez dokonanie z urzędu przez sąd krajowy potrącenia [zob. podobnie wyrok z dnia 30 czerwca 2022 r., Profi Credit Bulgaria (Potrącenie z urzędu w przypadku nieuczciwego warunku umowy), C‑170/21, EU:C:2022:518, pkt 44].
47 Z powyższego wynika, że dyrektywa ta – nie zobowiązując sądu krajowego do dokonania z urzędu potrącenia wzajemnych wierzytelności konsumenta i przedsiębiorcy – nie stoi co do zasady na przeszkodzie temu, aby sąd postąpił w ten sposób, jeżeli umożliwia mu to jego prawo krajowe, w tym konieczność przestrzegania wszelkich ewentualnie przewidzianych w tym prawie wymogów proceduralnych w zakresie potrącenia wierzytelności.
48 Sąd krajowy wskazuje, że dokonanie potrącenia z urzędu wzajemnych roszczeń po stwierdzeniu nieważności umowy kredytu ze względu na zawarte w niej nieuczciwe warunki może przynieść korzyść przedsiębiorcy i mieć negatywne konsekwencje dla konsumenta, w związku z czym może ono stanowić naruszenie ochrony, jaką wspomniana dyrektywa gwarantuje konsumentowi.
49 W pierwszej kolejności sąd ten stoi na stanowisku, że tego rodzaju potrącenie pozbawia konsumenta istotnej części jego roszczenia oraz związanych z tym odsetek, ponieważ roszczenie powstałoby jedynie wówczas, gdy konsument spłacił kwotę przekraczającą kwotę pożyczonego kapitału. Taki skutek byłby sprzeczny z celem tej dyrektywy polegającym na przywróceniu w drodze skutku restytucyjnego sytuacji, w jakiej konsument znajdowałby się w braku nieuczciwych warunków.
50 W tym względzie należy przypomnieć, że cel ten powinien być realizowany z poszanowaniem zasady proporcjonalności stanowiącej ogólną zasadę prawa Unii, która wymaga, aby uregulowania krajowe wprowadzające w życie to prawo nie wykraczały poza to, co jest konieczne do osiągnięcia zamierzonego celu (zob. podobnie wyrok z dnia 16 kwietnia 2026 r., Jangielak, C‑752/24, EU:C:2026:307, pkt 33 i przytoczone tam orzecznictwo).
51 Tymczasem zasada ta zostałaby naruszona, gdyby restitutio in integrum zostało wykluczone w odniesieniu do przedsiębiorcy. Tak więc obowiązek zwrotu, wynikający ze stwierdzenia nieważności umowy kredytu zawierającej nieuczciwe warunki, powinien być wzajemny, przy czym przedsiębiorca nie ma jednak prawa żądać od konsumenta rekompensaty wykraczającej poza zwrot kapitału wypłaconego z tytułu wykonania umowy zawierającej nieuczciwe warunki oraz poza zapłatę ustawowych odsetek za opóźnienie liczonych od dnia wezwania do zapłaty (wyrok z dnia 16 kwietnia 2026 r., Jangielak, C‑752/24, EU:C:2026:307, pkt 34 i przytoczone tam orzecznictwo).
52 Ponadto skutek restytucyjny związany ze stwierdzeniem nieważności umowy kredytu zawierającej nieuczciwe warunki, który uzasadnia również wystąpienie przez przedsiębiorcę z powództwem o zwrot, powinien pozwolić na zapewnienie tego, żeby ochrona praw zagwarantowanych przez porządek prawny Unii nie prowadziła do bezpodstawnego wzbogacenia konsumenta (wyrok z dnia 16 kwietnia 2026 r., Jangielak, C‑752/24, EU:C:2026:307, pkt 35 i przytoczone tam orzecznictwo).
53 W niniejszym przypadku należy zauważyć, że na podstawie potrącenia wzajemnych wierzytelności konsumenta i przedsiębiorcy powstaje prawo do zwrotu na rzecz strony, której przysługuje wyższa wierzytelność, w kwocie odpowiadającej różnicy między tymi wierzytelnościami.
54 W celu zapewnienia skutków restytucyjnego i odstraszającego, przypomnianych w pkt 38 i 39 niniejszego wyroku, sąd krajowy powinien upewnić się, że konsument ma prawo do odsetek za opóźnienie od kwoty wpłat dokonanych przez niego w wykonaniu umowy, która to kwota przekracza kwotę pożyczonego kapitału.
55 Z zastrzeżeniem dokonania weryfikacji przez sąd odsyłający wydaje się, że jest tak w sprawie w postępowaniu głównym, ponieważ z akt sprawy przedłożonych Trybunałowi wynika, iż Bank przyznaje zasadniczo, że odsetki od kwoty przekraczającej kwotę pożyczonego kapitału należą się kredytobiorcom od dnia następującego po wezwaniu do zapłaty w związku z próbą polubownego rozstrzygnięcia sporu, o której mowa w pkt 13 niniejszego wyroku.
56 W drugiej kolejności sąd odsyłający obawia się, że dokonane z urzędu potrącenie wzajemnych wierzytelności konsumenta i przedsiębiorcy stawia konsumenta w niekorzystnej sytuacji z tego względu, że dopóki pożyczony kapitał nie został spłacony, przedsiębiorca mógłby przewlekać postępowanie sądowe i uchylać się od rozliczenia świadczeń bez ponoszenia negatywnych konsekwencji.
57 W tym względzie należy przypomnieć, że zgodnie z orzecznictwem art. 6 ust. 1 i art. 7 ust. 1 dyrektywy 93/13 stoją na przeszkodzie wykładni sądowej prawa państwa członkowskiego, zgodnie z którą po stwierdzeniu nieważności umowy kredytu hipotecznego bank ma prawo żądać od konsumenta kwoty wykraczającej poza zwrot kapitału wypłaconego z tytułu wykonania tej umowy oraz poza zapłatę ustawowych odsetek za opóźnienie od dnia wezwania do zapłaty. Z tym zastrzeżeniem dotyczącym ustawowych odsetek za opóźnienie bank nie ma prawa do otrzymania wynagrodzenia za wykorzystanie tego kapitału przez konsumenta (wyrok z dnia 22 stycznia 2026 r., Herchoski, C‑902/24, EU:C:2026:42, pkt 73 i przytoczone tam orzecznictwo).
58 Przedsiębiorca, który usiłowałby przewlekać postępowanie sądowe zmierzające do unieważnienia umowy kredytu zawierającej nieuczciwe warunki, przedłużałby zatem tym bardziej okres, w jakim kwota odpowiadająca kapitałowi pożyczonemu konsumentowi nie przynosiłaby mu żadnego wynagrodzenia.
59 W konsekwencji wyrażona przez sąd odsyłający obawa nie wydaje się uzasadniona.
60 W trzeciej kolejności sąd ten zaznacza, że dzięki potrąceniu dokonanemu z urzędu przedsiębiorca może odzyskać pożyczony kapitał, mimo że pozostawał bezczynny przez wiele lat, ponieważ ryzyko przedawnienia jego roszczenia zostaje w ten sposób usunięte.
61 W tym względzie należy zaznaczyć, że samo istnienie wierzytelności restytucyjnych konsumenta i przedsiębiorcy zakłada nieważność zawartej między nimi umowy kredytu. Dopóki zatem ważność tej umowy nie jest kwestionowana przez konsumenta, przedsiębiorcy nie przysługuje żadna mogąca się przedawnić wierzytelność restytucyjna.
62 W czwartej kolejności sąd odsyłający wspomniał o ryzyku, że konsument, gdy zwraca się do banku o zwrot wszystkich spełnionych świadczeń, zostanie uznany – w następstwie dokonanego z urzędu przez sąd krajowy potrącenia wzajemnych wierzytelności tego konsumenta i tego banku – za stronę częściowo przegrywającą sprawę i z tego względu zostanie obciążony kosztami postępowania lub ich częścią.
63 Tymczasem należy zauważyć, że, jak przyznaje co do zasady ten sąd, potrącenie wierzytelności pozwala uniknąć sytuacji, w której przedsiębiorca zdecyduje się na wytoczenie odrębnego powództwa w celu dochodzenia swojej wierzytelności wobec konsumenta, prowadzącej do mnożenia postępowań, a tym samym dodatkowych kosztów, co nie byłoby w interesie konsumenta (zob. podobnie wyrok z dnia 22 stycznia 2026 r., Herchoski, C‑902/24, EU:C:2026:42, pkt 69).
64 Ponadto należy przypomnieć, że zgodnie z utrwalonym orzecznictwem podział kosztów postępowania sądowego przed sądami krajowymi jest objęty zakresem autonomii proceduralnej państw członkowskich pod warunkiem przestrzegania zasad równoważności i skuteczności (wyrok z dnia 27 listopada 2025 r., Gryczara, C‑746/24, EU:C:2025:925, pkt 46 i przytoczone tam orzecznictwo).
65 W braku powołania się przez sąd odsyłający na powyższe zasady jedynie zasada skuteczności wydaje się w niniejszym przypadku istotna w odniesieniu do kosztów.
66 W tym względzie Trybunał wielokrotnie orzekł, że o ile ta zasada nie stoi zasadniczo na przeszkodzie temu, aby konsument ponosił pewne koszty sądowe, gdy wnosi powództwo o stwierdzenie nieuczciwego charakteru warunku umownego, o tyle należy również zauważyć, że dyrektywa 93/13 przyznaje konsumentowi prawo do zwrócenia się do sądu w celu stwierdzenia nieuczciwego charakteru warunku umownego i odstąpienia od jego stosowania, które to prawo musi zachować skuteczny charakter. W związku z tym system podziału kosztów takiego postępowania nie może zniechęcać konsumenta do korzystania z tego prawa (wyroki: z dnia 27 listopada 2025 r., Gryczara, C‑746/24, EU:C:2025:925, pkt 48; z dnia 22 stycznia 2026 r., Herchoski, C‑902/24, EU:C:2026:42, pkt 78).
67 Ponadto należy przypomnieć, że zasada wykładni zgodnej prawa krajowego z prawem Unii wymaga, by sądy krajowe, przy poszanowaniu w szczególności zakazu wykładni prawa krajowego contra legem, czyniły wszystko, co leży w zakresie ich kompetencji, z uwzględnieniem wszystkich przepisów prawa krajowego i stosując uznane w porządku krajowym metody wykładni, by zapewnić pełną skuteczność rozpatrywanej w niniejszej sprawie dyrektywy i dokonać rozstrzygnięcia zgodnego z realizowanymi przez nią celami (wyrok z dnia 22 stycznia 2026 r., Herchoski, C‑902/24, EU:C:2026:42, pkt 80 i przytoczone tam orzecznictwo).
68 W niniejszym przypadku Bank podnosi, że w polskim prawie, jeśli konsument wygrywa sprawę co do nieważności umowy, to sąd może, nawet w razie oddalenia części roszczenia restytucyjnego tego konsumenta, uznać, że konsument wygrał sprawę i że wobec tego nie musi on pokrywać kosztów danego postępowania.
69 Ostatecznie to do sądu odsyłającego należy zbadanie, czy rozpatrywane w postępowaniu głównym przepisy krajowe mogą być przedmiotem wykładni zgodnej z dyrektywą 93/13, a jeśli tak, to wyciągnięcie z tego konsekwencji prawnych (wyrok z dnia 22 stycznia 2026 r., Herchoski, C‑902/24, EU:C:2026:42, pkt 82).
70 W szczególności sąd ten powinien zapewnić skuteczność prawa kredytobiorców do uzyskania nieważności rozpatrywanej umowy zawierającej nieuczciwe warunki i do zwrotu świadczeń nienależnie otrzymanych przez Bank, unikając sytuacji, w której zasady podziału kosztów zniechęcałyby konsumentów do powoływania się na prawa przyznane im w dyrektywie 93/13.
71 W piątej kolejności sąd odsyłający wskazał, że mechanizm potrącenia wierzytelności wiąże się z trudnościami, w przypadku gdy wykonanie umowy kredytu doprowadziło do niejednorodnych świadczeń finansowych, w szczególności, gdy kapitał został pożyczony w złotych polskich, lecz spłaty były dokonywane we frankach szwajcarskich. Tymczasem potrącenie w takim przypadku byłoby niemożliwe, z tego względu, że na podstawie art. 498 Kodeksu cywilnego potrącenie wymaga spełnienia wymogu jednorodności świadczeń.
72 W tym względzie Bank wskazał, że polskie prawo określa sposób, w jaki kwoty pieniężne wyrażone w walucie obcej należy przeliczać na złote polskie.
73 Ponadto należy przypomnieć, że jak wynika z pkt 12 niniejszego wyroku, kredytobiorcy z tytułu wykonania rozpatrywanej umowy dokonali wpłat na rzecz Banku w części w złotych polskich, a w części we frankach szwajcarskich.
74 W tych okolicznościach do sądu odsyłającego – z zastosowaniem zasady wykładni zgodnej przypomnianej w pkt 67 niniejszego wyroku – będzie należało dokonanie oceny, czy prawo krajowe pozwala mu na zapewnienie skutku restytucyjnego wymaganego w dyrektywie 93/13, poprzez potrącenie wierzytelności wzajemnych stron umowy, uwzględniające całość rozliczeń dokonanych przez kredytobiorców.
75 W szóstej i ostatniej kolejności sąd ten uważa, że każdy mechanizm potrącenia roszczeń z urzędu pomija wolę konsumenta, który w większości przypadków nieważności umowy kredytu hipotecznego domagałby się od banku zwrotu wszystkich dokonanych rozliczeń i nie wybrałby zaliczenia ich kwot na poczet pożyczonego kapitału. Wspomniany sąd wskazuje, że tego rodzaju potrącenie narusza zasadę kontradyktoryjności, do której przestrzegania sąd jest zobowiązany zwłaszcza w trakcie rozpatrywania sporu na podstawie zarzutu podniesionego z urzędu.
76 W tym względzie należy przypomnieć, że dla oceny skutków wynikających ze stwierdzenia nieważności całej umowy decydujące znaczenie, w odniesieniu do sytuacji konsumenta, ma wyrażona przez niego wola. Ten system ochrony stworzony przez dyrektywę 93/13 nie znajduje bowiem zastosowania, jeżeli konsument się temu sprzeciwia. Ten ostatni może, po poinformowaniu go przez sąd krajowy, nie podnosić nieuczciwego i niewiążącego charakteru warunku umownego, wyrażając w ten sposób dobrowolną i świadomą zgodę na dany warunek i unikając tym samym stwierdzenia nieważności umowy. Aby konsument mógł udzielić wolnej i świadomej zgody, sąd krajowy winien wskazać stronom, w ramach krajowych norm proceduralnych i w świetle zasady słuszności w postępowaniu cywilnym, w sposób obiektywny i wyczerpujący, konsekwencje prawne, jakie może pociągnąć za sobą usunięcie nieuczciwego warunku. Taka informacja jest istotna, tym bardziej gdy niezastosowanie nieuczciwego warunku może prowadzić do unieważnienia całej umowy, narażając ewentualnie konsumenta na roszczenia restytucyjne (wyrok z dnia 22 stycznia 2026 r., Herchoski, C‑902/24, EU:C:2026:42, pkt 67 i przytoczone tam orzecznictwo).
77 Sąd krajowy, jeżeli zamierza stosować prawo krajowe w ten sposób, że to unieważnienie wiązałoby się z potrąceniem z urzędu wzajemnych wierzytelności restytucyjnych stron tej umowy, jest zatem zobowiązany poinformować o tym uprzednio konsumenta, w celu umożliwienia mu wyrażenia woli przy pełnej znajomości sprawy co do wspomnianego unieważnienia.
78 W konsekwencji, gdy konsument, po otrzymaniu od właściwego sądu informacji dotyczących konsekwencji, jakie mogą wyniknąć z unieważnienia umowy kredytu wiążącej go z przedsiębiorcą, postanowi nie sprzeciwiać się unieważnieniu tej umowy przez ten sąd, okoliczność, że wspomniany sąd może dokonać z urzędu potrącenia wzajemnych wierzytelności stron, nie jest sprzeczna ani z wolą konsumenta, ani z zasadą kontradyktoryjności.
79 Z pkt 49–78 niniejszego wyroku wynika, że żadna z uwag podniesionych przez sąd odsyłający w związku z mechanizmem pozwalającym mu na dokonanie z urzędu potrącenia wzajemnych wierzytelności stron umowy w następstwie jej unieważnienia ze względu na zawarte w niej nieuczciwe warunki umowne, nie pozwala uznać, że prawo Unii stoi na przeszkodzie temu, aby sąd krajowy dokonał tego rodzaju potrącenia, przy poszanowaniu wymogów proceduralnych przewidzianych w prawie krajowym, czego ocena należy do tego sądu.
80 W świetle powyższych rozważań na zadane pytania należy odpowiedzieć, że art. 6 ust. 1 i art. 7 ust. 1 dyrektywy 93/13 należy interpretować w ten sposób, iż nie stoją one co do zasady na przeszkodzie takiej wykładni sądowej prawa krajowego, zgodnie z którą sąd rozpoznający wniesione przez konsumenta żądanie zwrotu wpłat dokonanych w wykonaniu umowy kredytu hipotecznego, która stała się nieważna ze względu na zawarte w niej nieuczciwe warunki, dokonuje z urzędu potrącenia wzajemnych wierzytelności konsumenta i przedsiębiorcy będących stronami tej umowy, skutkiem czego konsumentowi przysługuje wierzytelność jedynie w odniesieniu do kwoty wpłat dokonanych w wykonaniu wspomnianej umowy przekraczającej kwotę pożyczonego kapitału, oraz prawo do odsetek za opóźnienie od tej nadwyżki.
W przedmiocie kosztów
81 Dla stron w postępowaniu głównym niniejsze postępowanie ma charakter incydentalny, dotyczy bowiem kwestii podniesionej przed sądem odsyłającym, do niego zatem należy rozstrzygnięcie o kosztach. Koszty poniesione w związku z przedstawieniem uwag Trybunałowi, inne niż koszty stron w postępowaniu głównym, nie podlegają zwrotowi.
Z powyższych względów Trybunał (dziewiąta izba) orzeka, co następuje:
Artykuł 6 ust. 1 i art. 7 ust. 1 dyrektywy Rady 93/13/EWG z dnia 5 kwietnia 1993 r. w sprawie nieuczciwych warunków w umowach konsumenckich
należy interpretować w ten sposób, że:
nie stoją one co do zasady na przeszkodzie takiej wykładni sądowej prawa krajowego, zgodnie z którą sąd rozpoznający wniesione przez konsumenta żądanie zwrotu wpłat dokonanych w wykonaniu umowy kredytu hipotecznego, która stała się nieważna ze względu na zawarte w niej nieuczciwe warunki, dokonuje z urzędu potrącenia wzajemnych wierzytelności konsumenta i przedsiębiorcy będących stronami tej umowy, skutkiem czego konsumentowi przysługuje wierzytelność jedynie w odniesieniu do kwoty wpłat dokonanych w wykonaniu wspomnianej umowy przekraczającej kwotę pożyczonego kapitału, oraz prawo do odsetek za opóźnienie od tej nadwyżki.
Wyrok ogłoszono na posiedzeniu jawnym w Luksemburgu w dniu 10 września 2026 r.
A. Calot Escobar | | M. Condinanzi |